Πέμπτη, 26 Σεπτεμβρίου 2019

Το Δέλτα του ποταμού Έβρου - Ο φτερωτός κόσμος στο Δέλτα του Έβρου.

ΤΟ ΔΕΛΤΑ ΤΟΥ ΠΟΤΑΜΟΥ ΕΒΡΟΥ

Στη βορειανατολική γωνία της Ελλάδας και σε απόσταση 20 περίπου χιλιομέτρων από την Αλεξανδρούπολη, στο σταυροδρόμι ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, το Βορρά και το Νότο, ο ποταμός Έβρος σχηματίζει ένα οικοσύστημα διεθνούς σημασίας σύμφωνα με τη Σύμβαση Ραμσάρ, γνωστό ως δέλτα του Έβρου.




Η γειτνίαση του υδάτινου συστήματος του ποταμού Έβρου και των παραποτάμων του με τις ανατολικές απολήξεις του ορεινού όγκου της Ροδόπης, δημιούργησε μια σειρά οικοσυστημάτων που εκτεινόταν από την περιοχή του Δερείου ως τη θάλασσα, με μεγάλη ποικιλία βιοτόπων με πλούσια χλωρίδα και πανίδα. Η ευνοϊκή γεωγραφική θέση του δέλτα σε σχέση με τους άξονες μετανάστευσης των πουλιών, το σχετικά ήπιο κλίμα, η απομόνωση και η δυσκολία πρόσβασης στην περιοχή συνετέλεσαν ώστε το δέλτα του ποταμού Έβρου να αποτελεί ζωτικό χώρο φιλοξενίας μεγάλης ποικιλίας ζώων. Στον ποταμό Έβρο και στο δέλτα έχουν βρεθεί 46 είδη ψαριών, 7 είδη αμφιβίων, 21 είδη ερπετών και περισσότερα από 40 είδη θηλαστικών. Αναμφίβολα όμως, η μεγάλη αξία του δέλτα συνίσταται στην πλούσια ορνιθοπανίδα του. Έχουν παρατηρηθεί 304 είδη πουλιών από τα 423 είδη της Ελλάδας.

Για πολλές δεκαετίες το οικοσύστημα εξελισσόταν σύμφωνα με τους ρυθμούς της φύσης. Οι φερτές ύλες που κατέβαζε ο ποταμός Έβρος από τη λεκάνη απορροής του, τροφοδότησαν την περιοχή και δημιούργησαν προσχώσεις οι οποίες αργότερα έδωσαν τη θέση τους στα απέραντα εύφορα χωράφια. Η μικρή υψομετρική διαφορά του δέλτα από την επιφάνεια της θάλασσας και τα άφθονα νερά του ποταμού είχαν σαν αποτέλεσμα να πλημμυρίζει η περιοχή ανάμεσα στους δύο βραχίονές του, από τις Φέρες ως τη θάλασσα για αρκετούς μήνες το χρόνο. Χιλιάδες αποδημητικά πουλιά έβρισκαν καταφύγιο κατά τα μακρινά τους ταξίδια. Μεγάλα κοπάδια από πάπιες ξεχειμώνιαζαν στις λίμνες ενώ χιλιάδες χήνες τρέφονταν στα πλούσια λιβάδια. 

                   



 Στις δεκαετίες 1950-1960 το μοναδικό αυτό εργαστήρι της φύσης άλλαξε μορφή και λειτουργικότητα και η αντίστροφη μέτρηση για την άγρια ζωή άρχισε. Οι αποξηράνσεις και οι εκχερσώσεις για την απόκτηση καλλιεργήσιμης γης, τα αποστραγγιστικά και τα αρδευτικά έργα τα οποία περιλάμβαναν αλλαγή της κοίτης του ποταμού, διανοίξεις καναλιών, υψώσεις αναχωμάτων κ.λπ. είχαν συνέπεια την απώλεια μεγάλων εκτάσεων του υγροτόπου με σπάνια χλωρίδα και πανίδα. Το γλυκό νερό περιορίστηκε και ρυθμιστής είναι πλέον η θάλασσα. Τα λιβάδια μειώθηκαν με αποτέλεσμα να συγκεντρώνεται μεγάλος αριθμός αγροτικών ζώων στον υγρότοπο. Η ρύπανση των υδάτων και η αλλοίωση του υδρολογικού καθεστώτος μείωσαν σε ανησυχητικό βαθμό τις ποσότητες αλλά και τα είδη των ψαριών. Οι μουρούνες δεν έρχονται πλέον στο δέλτα του Έβρου για να γεννήσουν τα αυγά τους. Μερικά από τα είδη των πουλιών που φώλιαζαν, σταμάτησαν να αναπαράγονται ενώ έχουν μειωθεί και οι αριθμοί των υδροβίων που διαχειμάζουν στο δέλτα του Έβρου. 

  Μια περιήγηση στο δέλτα του Έβρου


Το βορειανατολικό τμήμα του δέλτα γνωστό και ως πλημμυρίζουσα ζώνη, καλύπτεται από πυκνούς θαμνώνες με αρμυρίκια, ενώ κατά το μήκος του ποταμού σχηματίζεται πυκνό δάσος με λεύκες, ιτιές, σκλήθρα, φτελιές, γεμάτο αναρριχητικά φυτά. Το θαυμάσιο αυτό δάσος δίνει καταφύγιο στις χαλκόκοτες και στις χουλιαρομύτες που περνούν κατά τη μετανάστευση, στους ερωδιούς, στα αρπακτικά πουλιά που χρησιμοποιούν το δέλτα για ανεύρεση τροφής και στα λιγοστά άγρια ζώα που απέμειναν στο δέλτα όπως η αλεπού και το τσακάλι. Όταν οι καιρικές συνθήκες είναι εξαιρετικά δριμείς, λύκοι και αγριογούρουνα περνούν το ποτάμι ψάχνοντας για τη λεία τους.

  



Κατεβαίνοντας νοτιότερα προς τη θάλασσα το δάσος παραχωρεί τη θέση του σε πυκνούς και αδιαπέραστους καλαμώνες κοντά στη λίμνη Νυμφών και στις άλλες λίμνες γλυκού νερού όπως το Τσεκούρι, τη Σκέπη, τα Σπίτια, τη Γυναίκα.

Κατά μήκος των ακτών και στα νησάκια, εκεί όπου κύριος ρυθμιστής είναι η θάλασσα, αναπτύσσεται αμμόφιλη βλάστηση, ενώ το αλμυρό νερό εισχωρεί στη στεριά σχηματίζοντας αλμυρόβαλτους με αλόφυτα, σημαντικούς βιότοπους για πολλά είδη πουλιών. Στα υφάλμυρα νερά των λιμνοθαλασσών Δράνα, Λακί, Παλούκια αναπτύσσεται πλούσια υδρόβια βλάστηση, τροφή για πάπιες, κύκνους και άλλα υδρόβια πουλιά. Στα νερά αυτά έρχονται και τα κοπάδια των μεταναστευτικών ψαριών για να αναπτυχθούν και να επιστρέψουν στη θάλασσα.




Οι εποχές στο δέλτα του Έβρου


Η μοναδική ομορφιά και η ποικιλότητα που προσφέρει το δέλτα του Έβρου και η γύρω περιοχή όλες τις εποχές του χρόνου, θα εντυπωσιάσουν τον επισκέπτη που θα θελήσει να το γνωρίσει ή να το σπουδάσει.

Οι χειμερινοί μήνες είναι κατεξοχήν μήνες των υδρόβιων πουλιών. Αρκετές χιλιάδες από αυτά ξεχειμωνιάζουν στο δέλτα καθώς στις βόρειες περιοχές της Ευρώπης και της Ασίας ο χειμώνας είναι εξαιρετικά δριμύς. Σε μια περιήγηση κατά μήκος των κεντρικών αναχωμάτων που οδηγούν στα αντλιοστάσια και το δασικό φυλάκιο ο επισκέπτης μπορεί να παρατηρήσει τα Βουτηχτάρια, τους Κορμοράνους, τις Λαγγόνες, τους Αργυροτσικνιάδες και τους Σταχτοτσικνιάδες, τους γλάρους και τα αρπακτικά. Πλησιάζοντας τις λιμνοθάλασσες Δράνα, Λακί και Παλούκια θα αντικρύσει κοπάδια από όλα σχεδόν τα είδη πάπιας όπως Σφυριχτάρια, Ψαλίδες, Σαρσέλλες, Πρασινοκέφαλες, Καπακλήδες, Κιρκίρια κ.ά. Οι Πελεκάνοι με τους Κορμοράνους είναι σχεδόν μόνιμα στην αμμονησίδα των Παλουκιών ενώ τα Φοινικόπτερα μετακινούνται από τη Δράνα προς τα δυτικά παράλια και από εκεί στις εκβολές του ποταμού Έβρου ή τη λίμνη Νυμφών. 



Οι κύκνοι σκορπισμένοι όπου υπάρχει νερό ψάχνουν την τροφή τους. Στις χέρσες εκτάσεις ανάμεσα στη Δράνα και τα Παλούκια οι χήνες ανήσυχες, με το κουνιστό περπάτημά τους βόσκουν, έτοιμες να πετάξουν με τον παραμικρό θόρυβο. Εντυπωσιακή είναι η παρουσία των αρπακτικών όπως του Καλαμόκιρκου, του Βαλτόκιρκου και του Πετρίτη που πετούν ολόγυρα ψάχνοντας για τροφή. Ο επισκέπτης θα έχει την ευκαιρία να παρατηρήσει το θαλασσαετό, ένα από τα πλέον σπάνια πουλιά της Ελλάδας, να κάθεται σε κάποια στρατηγική θέση γύρω από τις λιμνοθάλασσες των Παλουκιών ή της Δράνας περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή για τη λεία του, κάποια αδύναμη πάπια.




Κατά τους ανοιξιάτικους μήνες, Μάρτιο και Απρίλιο, καθώς και κατά τους φθινοπωρινούς Σεπτέμβριο και Οκτώβριο, όταν γίνεται η μετανάστευση των πουλιών, ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να παρατηρήσει ένα μεγάλο αριθμό μεταναστευτικών ειδών, από τα οποία μερικά είναι αρκετά σπάνια. Την άνοιξη η εικόνα του δέλτα είναι ιδιαίτερα ελκυστική καθώς μεγάλες εκτάσεις είναι ακόμη πλημμυρισμένες, το πράσινο χρώμα της βλάστησης κυριαρχεί και τα ανθισμένα αρμυρίκια συμπληρώνουν το πολύχρωμο μωσαϊκό του. Η Αβοκέτα, ο Πρασινοσκέλης, η Σταχτοσκαλίδρα, ο Μαχητής και η σπάνια Λεπτομύτα παρατηρούνται στα ρηχά νερά των βαλτότοπων στα νότια παράλια κοντά στη Δράνα ενώ ο Καλαμοκανάς, η Αγκαθοκαλημάνα, το Νεροχελίδονο ετοιμάζονται για αναπαραγωγή. Ανήσυχοι ο Φιδαετός, ο Στεπόκιρκος και ο Λιβαδόκιρκος ψάχνουν για την τροφή τους πάνω στις εκτάσεις του δέλτα ενώ ο Ψαραετός κάθεται πάνω στους μεγάλους κορμούς δένδρων που κατεβάζουν τα νερά του ποταμού στις εκβολές του, έτοιμος να αρπάξει τη λεία του. Τα νησάκια παρουσιάζουν μοναδικό θέαμα καθώς εδώ έχουν έρθει τα γλαρόνια όπως το Ποταμογλάρονο, το Νανογλάρονο και το Γελογλάρονο, για να φωλιάσουν.




Οι μήνες Μάιος και Ιούνιος είναι μήνες αναπαραγωγής και όσα πουλιά δεν έχουν μεταναστεύσει βρίσκονται ήδη συγκεντρωμένα στις φωλιές τους, σε αθέατα σημεία, για να αρχίσει η αναπαραγωγική διαδικασία. Αυτή την εποχή θα παρατηρηθεί και ο Στρειδοφάγος, ο Κοκκινοσκέλης, ο Πορφυροτσικνιάς, και ο Κρυπτοτσικνιάς.

Στους καλοκαιρινούς μήνες Ιούλιο και Αύγουστο, η αναπαραγωγή των πουλιών έχει ολοκληρωθεί. Επειδή τα νερά αρχίζουν να ελαττώνονται λόγω της υψηλής θερμοκρασίας, λιγοστεύουν και οι βιότοποι των πουλιών. Λίγο αργότερα αρχίζει η φθινοπωρινή μετανάστευση. Αυτή την εποχή θα παρατηρηθεί και μεγάλος αριθμός πελαργών που αποτελεί μοναδικό θέαμα, καθώς συγκεντρώνονται στο δέλτα για το μακρινό τους ταξίδι. Το νότιο τμήμα του δέλτα παίρνει χαρακτηριστικό βαθύ κόκκινο χρώμα της αλοφυτικής βλάστησης με κυρίαρχο είδος την Salicornia europaea. Τα κοπάδια με τις αγελάδες και τα πρόβατα βόσκουν στους θαμνώνες με τα αρμυρίκια ψάχνοντας για σκιερά και υγρά μέρη. Οι ψαράδες με τις χαρακτηριστικές βάρκες, τις πλάβες, εξορμούν με τα καλαμωτά για να ψαρέψουν κοντά στα νησάκια και τις εκβολές του ποταμού.

Ανακαλύπτοντας την ομορφιά του τοπίου, ο επισκέπτης του δέλτα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός. Η ηρεμία και η αρμονία είναι χαρακτηριστικά της περιοχής που πρέπει να τα σεβαστούμε.



·        Ας μην πλησιάζουμε κοντά σε πουλιά που φωλιάζουν. Υπάρχει κίνδυνος να τρομάξουν και να εγκαταλείψουν τις φωλιές τους.

·        Ας περπατήσουμε μόνο στα μονοπάτια και τις καθορισμένες διαδρομές.

·        Ας μην κόψουμε κλαδάκια ή λουλούδια. Η αλυσίδα της ζωής στον υγρότοπο είναι εύθραυστη και εύκολα καταστρέφεται.

·        Ας φροντίσουμε να μην αφήσουμε πίσω μας σκουπίδια και πλαστικές σακούλες.

·        Ο υγρότοπος του Έβρου, με το σπάνιο τοπίο και την τεράστια βιοποικιλότητά του, αποτελεί στολίδι και πολιτιστική κληρονομιά όλων μας.

ΠΗΓΗ: http://www.xanthi.ilsp.gr/schools/text_f.asp?codet=116&file=deltaebrounew.htm ,
https://www.athensmagazine.gr/, e-evros.gr, evros24.gr,

Τετάρτη, 4 Σεπτεμβρίου 2019

Tο ναυάγιο της Πειστέρας ενιάλιος αρχαιολογικός χώρος - Υποβρύχιο Μουσείο στην Ελλάδα





του Γιάννη-Ορέστη Παπαδημητρίου • φωτογραφίες ΕΕΑ/Κ. Μενεμένογλου 9 Μαΐου, 2019

Πριν δύο δεκαετίες, διενέξεις και πολιτικές επιλογές έπαυσαν την ανασκαφή του μεγαλύτερου ναυαγίου της κλασικής εποχής. Τώρα, οι άνθρωποι που συνδέθηκαν μ’ αυτό διαπιστώνουν ότι ο χρόνος και η αμέλεια δεν πέρασαν ανώδυνα από πάνω του.
Ένα αλλόκοσμο ναυάγιο, ένα υποβρύχιο μουσείο και 1000 κλεμμένοι αμφορείς

  





Στις αρχές της δεκαετίας του ‘90, η αρχαιολόγος Ελπίδα Χατζηδάκη είχε ήδη καταδυθεί σε μία σειρά ναυαγίων ανά τον κόσμο: ανοιχτά της Νήσου Γουάιτ στην Αγγλία είχε δει το πολεμικό πλοίο «Μέρι Ρόουζ» που θυσιάστηκε στην προσπάθεια του Ερρίκου του 8ου να αποκρούσει μία γαλλική εισβολή από θαλάσσης· έξω από το μικρό λιμάνι του Μαντράγκ ντε Ζιάν στη Γαλλία, είχε πραγματοποίησει αυτοψία στο φημισμένο ρωμαϊκό εμπορικό πλοίο του 1ου π.Χ. αιώνα· είχε νιώσει τα «καθαρά και ζεστά νερά» που περιβάλλουν τις ισπανικές γαλέρες του 18ου αιώνα στον βυθό των Φλόριντα Κις στις ΗΠΑ.

Όταν όμως καταδύθηκε για πρώτη φορά στο Ναυάγιο της Περιστέρας έξω από την Αλόννησο, αναρωτήθηκε αν βρίσκεται στον παράδεισο. Περιγράφει «ένα απέραντο γαλάζιο», εντός του οποίου, ο όγκος του μεγαλύτερου ναυαγίου της κλασικής εποχής, βυθισμένου στα τέλη του 5ου π.Χ. αιώνα, με τους χιλιάδες αμφορείς του να έχουν εν πολλοίς διατηρήσει την αρχική διάταξη του οχήματος που τους μετέφερε, γίνεται ακόμα πιο επιβλητικός.








Η κ. Χατζηδάκη ανακάλυψε την Περιστέρα στις αρχές της δεκαετίας του ‘90, κατά τη διάρκεια της πρώτης βραχύβιας θητείας της ως διευθύντριας της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων. Σκαλίζοντας τα αρχεία της Εφορείας που μέχρι τότε αποτελούσαν μία απλή συλλογή μαρτυριών και υποδείξεων για τοποθεσίες, πέτυχε τις φωτογραφίες που είχαν τραβήξει οι δύτες της Αλοννήσου. Το 1991 το επισκέφθηκε για πρώτη φορά, το 1992 ξεκίνησε την πολυτάραχη ανασκαφή της και έκτοτε, σπάνια αναφέρεται η Περιστέρα χωρίς το όνομα της αρχαιολόγου που την ανέδειξε να ακολουθεί κάπου κοντά.

Η Ελπίδα Χατζηδάκη είχε εξαρχής την επιθυμία να μοιραστεί την εμπειρία του ναυαγίου, ανοίγοντάς το στο κοινό – και την επιθυμία αυτή την έχει πληρώσει στο παρελθόν. Η πρόσκληση που απέτινε στο περιοδικό National Geographic το 1994 να παρακολουθήσει τη διαδικασία της ανασκαφής, οδήγησε στην παρέμβαση της τότε πολιτικής ηγεσίας του Υπουργείου Πολιτισμού, η οποία ανέστειλε τις εργασίες και απαγόρευσε τη δημοσίευση. Έκτοτε, ακολούθησαν κάποιες μικρότερες εργασίες στα τέλη της δεκαετίας, μέχρι που το 2000, έπαψαν κι αυτές οριστικά. Η Περιστέρα έμεινε στο υδάτινο κρεβάτι της, παρά την πάγια πεποίθηση της αρχαιολόγου μέχρι σήμερα ότι η περαιτέρω ανασκαφή του ναυαγίου θα μπορούσε να αποφέρει πολύτιμα ευρήματα, μεταξύ των οποίων και τον σκελετό του.

Αποστολή στην Περιστέρα

Στις αρχές του περασμένου Απριλίου, μία αποστολή αποτελούμενη από αρχαιολόγους, στελέχη του υπουργείου Πολιτισμού και της τοπικής αυτοδιοίκησης, δημοσιογράφους, επαγγελματίες και ερασιτέχνες δύτες, κατέπλευσε από τον Βόλο προς το νησί για την επίσημη πρεμιέρα ενός σχεδίου να γίνει η επιθυμία της κ. Χατζηδάκη πραγματικότητα.

Το σχέδιο αυτό, ονόματι BLUE MED, αποτελεί μια απόπειρα 14 φορέων από την Ιταλία, την Κροατία, την Ισπανία, την Κύπρο και την Ελλάδα, να καταστήσουν επισκέψιμους μια σειρά αρχαιολογικούς χώρους στη Μεσόγειο. Στο πλαίσιο του προγράμματος, εκείνο το σαββατοκύριακο του Απριλίου, το ναυάγιο άνοιξε για πρώτη φορά σε μη-αρχαιολόγους, πιλοτικά. Η Περιστέρα θα γίνει ο πρώτος υποβρύχιος αρχαιολογικός χώρος, με την ελπίδα να ακολουθήσουν κι άλλοι.

Οι επαγγελματίες δύτες που έχουν επισκεφτεί το ναυάγιο καταλαβαίνουν γιατί είναι ελκυστικό. Κανείς τους όμως δεν εξηγεί καλύτερα τον λόγο από την αρχαιολόγο που το ανέδειξε. Εικοσιοχτώ ολόκληρα χρόνια μετά από την πρώτη της αυτοψία, η κ. Χατζηδάκη θυμάται «μία ηρεμία, μία γαλήνη, σαν να βρίσκομαι σε άλλο κόσμο – και ήμουν σε άλλον κόσμο, βέβαια, δεν είναι ο κόσμος αυτός».

Ιστορία δύο κόσμων

Η κ. Χατζηδάκη δεν είναι η πρώτη που περιγράφει τις υποβρύχιες περιηγήσεις ως αλλόκοσμες. Το βασικότερο, ίσως, θέλγητρο για να ακολουθήσει κανείς τις κοπιώδεις διαδικασίες εκπαίδευσης των καταδύσεων είναι άλλωστε τα ψυχοδραστικά αποτελέσματα της κατάδυσης, η συνειδησιακή αλλοίωση που εντείνεται όσο μεγαλύτερο είναι το βάθος. Εν μέρει, υπαίτια είναι η ίδια η φυσική του βυθού: οι αλλαγές στο φάσμα των ακροάσιμων ήχων· η διάθλαση που διώχνει ένα-ένα τα χρώματα κατά την κατάδυση. Μέχρι τα εικοσιδύο μέτρα κάτω απ’ την επιφάνεια της θάλασσας, όπου κείτεται το ναυάγιο της Περιστέρας, μόνο το μαύρο, το μπλε και κάποια ίχνη του πρασίνου έχουν μείνει διαθέσιμα στο βλέμμα του επισκέπτη. Οι αμφορείς παρουσιάζονται ως ένας πελώριος όγκος που διακρίνεται σε αποχρώσεις του μαύρου· οι σμέρνες που έχουν φωλιάσει εντός τους εκπέμπουν ένα ιδιότυπο γαλαζοπράσινο φως.






Καθώς τους χωρίζει ένα δύσβατο σύνορο προς το άγνωστο, για τον επίγειο κόσμο, ο υποθαλάσσιος έχει λειτουργήσει εν πολλοίς ως αποθετήριο δοξασιών. Ο μύθος της Ατλαντίδας ήταν ένας βολικός τρόπος για τον Πλάτωνα να εμπλουτίσει τη φιλοσοφία του με μία πειστική κοσμολογία. Κατ’ αντιστοιχία, πολλοί καλλιτέχνες και θεωρητικοί ανά τον κόσμο έχουν πλέον οικειοποιηθεί τον μύθο, οραματιζόμενοι μία χειραφετημένη πολιτεία που έφτιαξαν στον βυθό τα θύματα του δουλεμπορίου απ’ την Αφρική που πνίγηκαν στη Μεσόγειο ή τον Ατλαντικό, όταν οι Ευρωπαίοι και Αμερικάνοι απαγωγείς τους έκριναν ότι ήταν προς το λογιστικό τους συμφέρον. Από τη «Νέα Ατλαντίδα» του Μπέικον μέχρι τις «20000 Λεύγες Κάτω από τη Θάλασσα» του Βερν, η επιστημονική φαντασία έψαξε εξίσου στο άγνωστο του διαστήματος και του βυθού για ιστορίες. Οι δε ήχοι του βυθού έχουν πολλάκις χρησιμοποιηθεί ως πρωτογενή υλικά μίας ιδιαίτερης μουσικής.

Για τους κατοίκους της Αλοννήσου, το ναυάγιο της Περιστέρας ήταν ταυτόχρονα θρύλος και κοινοτοπία. Από τις αρχές του 20ου αιώνα, οι ψαράδες, πολύ πριν βυθιστεί ο πρώτος σωλήνας για την ανασκαφή του, αναφέρονταν στο ναυάγιο ως «τα σταμνιά». Ωστόσο μεταξύ τους, φρόντιζαν να κληρονομούν στις νεότερες γενιές την αλλόκοσμη εμπειρία του.

Ο Κώστας Μαυρίκης γεννήθηκε το 1968. Ο πατέρας του, Δημήτρης, ψαράς στο επάγγελμα, τον είχε παροτρύνει να καταδυθεί στο ναυάγιο. Δεν του είχε δώσει πληροφορίες· είχε αρκεστεί να του πει ότι είναι κάτι που θα τον μαγέψει. Καταμεσής της εφηβείας του, το 1982, ο κ. Μαυρίκης ακολούθησε τη συμβουλή του πατέρα του και καταδύθηκε για πρώτη φορά. Θα ακολουθούσαν πολλές ακόμα.

Στην πρώτη του κατάδυση, ο κ. Μαυρίκης ήταν μαθητής Λυκείου, άρα ο μόνος μεταξύ των ψαράδων που ήταν κάπως εξοικειωμένος με τους αριθμούς και τις μετρήσεις. Με τη βοήθεια του πατέρα του, μέτρήσαν το ναυάγιο, ώστε να μπορούν να το δηλώσουν στην Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων στην Αθήνα – χωρίς όμως κάποιο άλλο αποτέλεσμα, πέρα από τα 18 εκ. δραχμές που έλαβε ως εύρετρα. «Ήταν ακόμα μια υπηρεσία καθαρά γραφειοκρατική τότε» θυμάται, «ούτε βουτούσε, ούτε έκανε ανασκαφές». Το ναυάγιο είχε γίνει μια οικογενειακή εμμονή πατέρα και γιού. Τα καλοκαίρια το έλεγαν σε εγχώριους και ξένους επισκέπτες του νησιού, στην περίπτωση που μπορεί κάποιος να βοηθήσει. Πράγματι, μέσω τέτοιων επαφών, εμφανίστηκε στο νησί το ιδιωτικό ερευνητικό κέντρο Decuva, με έδρα τη Γερμανία.

Η ομάδα της Decuva συνεργάστηκε με τον Κώστα και τον Δημήτρη Μαυρίκη προκειμένου να φωτογραφίσουν και να βιντεοσκοπήσουν το ναυάγιο. «Ίσως είχαμε βουτήξει πάνω από 100 φορές κατά τη δεκαετία του ‘80», εκτιμά ο Κώστας Μαυρίκης. «Όμως ποτέ δεν αγγίξαμε τίποτα, ήταν ιερός χώρος για μας».

Αργότερα, στο πρώτο του βιβλίο, ο κ. Μαυρίκης παραθέτει την ιστορία του Πίτερ Σάλα, ενός από τους δύτες της Decuva που κάποτε χτυπήθηκε από μία ανίατη ασθένεια. Λίγους μήνες πριν τον θάνατό του, το 1988, υποβασταζόμενος και ζυγίζοντας 45 κιλά, εξέφρασε την επιθυμία να καταδυθεί για μια τελευταία φορά στο ναυάγιο. Στον βυθό της Περιστέρας, άρχισε να κλαίει πίσω απ’ τη μάσκα. Λίγους μήνες μετά πέθανε. Είχε εκφράσει την επιθυμία να σκορπιστούν οι στάχτες του στην περιοχή του ναυαγίου, όπως και έγινε.

                             

                                  
                       
Η παύση μιας ανασκαφής

Μέσω των εργασιών της Decuva, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ‘80, η ύπαρξη του ναυαγίου έφτασε στους διασημότερους θαλάσσιους εξερευνητές της εποχής, από τον Ζακ-Υβ Κουστώ, μέχρι τον Χανς Χας. Η ξαφνική «διασημότητά» του υπήρξε σύμφωνα με τον κ. Μαυρίκη καθοριστική ώστε λίγο αργότερα να εγκριθούν οι ανασκαφές που ξεκίνησε η Ελπίδα Χατζηδάκη -καινοτόμες ως προς την Ενάλια Αρχαιολογία στην Ελλάδα.

Η δεκαετία του ‘90 άλλαξε τις ζωές όλων όσων ενεπλάκησαν με το ναυάγιο. Ο Κώστας Μαυρίκης, θέλοντας να γράψει ένα βιβλίο για το ναυάγιο, αλλά χωρίς να του επαρκεί το υλικό, αποφάσισε να κάνει μια εκτενή έρευνα για την Αλόννησο και τα γύρω νησιά. Το πόνημά που προέκυψε με τίτλο «Άνω Μαγνήτων Νήσοι», το εξέδωσε ο ίδιος το 1998. Παρότι γραμμένο από έναν απόφοιτο Λυκείου, ανακαλύφθηκε από επισκέπτες απ’ την Οξφόρδη, κυκλοφόρησε από την Oxford Maritime Research στα αγγλικά, πούλησε αρκετά αντίτυπα ώστε να μπορεί να χαρακτηριστεί best seller στο Amazon και τον ταξίδεψε για ομιλίες στην Αγγλία, την Αυστρία, τη Γερμανία και αλλού. Το ενδιαφέρον για την επίσκεψη του ναυαγίου απ’ το εξωτερικό γινόταν ολοένα και πιο έντονο.







Ο Ίκαρος, το μπαρ της οικογένειας Μαυρίκη στη Στενή Βάλα της Αλοννήσου έγινε από το 1992 το ορμητήριο της ανασκαφής. Αυτοσχέδιοι καταυλισμοί στήθηκαν στο νησί της Περιστέρας προκειμένου να φιλοξενούν τους δύτες. Τα βράδια επέστρεφαν στον Ίκαρο, παρέα με τον Νίκο Παπάζογλου, ο οποίος τραγουδούσε μέχρι το πρωί. Ανάμεσα στους δύτες που έζησαν την ανασκαφή και την κοινότητα που την πραγματοποίησε ήταν και ο Σπύρος Μουρέας, συνεργάτης της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων μέχρι σήμερα. «Όλοι οι άνθρωποι εδώ στη Στενή Βάλα βοήθησαν, ό,τι χρειαζόμασταν το παρείχαν» λέει. «Σκάφη, αποθηκευτικούς χώρους, χέρια, τα πάντα. Και ακόμα – να, ο Γιώργος εκεί που έχει το καΐκι μου λέει ‘ό,τι χρειαστείς να μου το πεις’».

Το πρώτο χτύπημα που δέχθηκε η ανασκαφή το 1994, με αφορμή τη συμμετοχή του National Geographic, δεν ήταν ακόμα το οριστικό. Ακολούθησαν δύο ακόμα οργανωμένες επισκέψεις για έλεγχο και συντήρηση στο τέλος της δεκαετίας. Από το 2000, το ναυάγιο εγκαταλείφθηκε. Τα αυτοσχέδια καταλύματα στην Περιστέρα διαλύθηκαν. Η Ελπίδα Χατζηδάκη συνταξιοδοτήθηκε και ο Δημήτρης Μαυρίκης, ο ψαράς απ’ τον οποίον ξεκίνησαν όλα, εμφάνισε ένα καρδιολογικό πρόβλημα που του απαγόρευε πλέον τις καταδύσεις. Έφυγε απ’ τη ζωή το 2011, λίγο μετά τον Νίκο Παπάζογλου. Ο Κώστας Μαυρίκης πήρε την απόφαση να ανοίξει ιδίοις πόροις ένα λαογραφικό μουσείο της Αλοννήσου, το οποίο τον απασχολεί μέχρι σήμερα, σε βαθμό που σύμφωνα με τον ίδιο έχει κάνει τα ενήλικα πλέον παιδιά του να μην θέλουν ούτε να ακούσουν γι’ αυτό.

Επιστροφή στην Περιστέρα

Σε μια χώρα σαν την Ελλάδα, όπου υπάρχουν ήδη περίπου 300 κηρυγμένοι ενάλιοι αρχαιολογικοί χώροι, η θάλασσα δεν είναι απλά πηγή αρχέγονων μύθων. Πόλεις, ναοί και πλοία βρίσκονται διάσπαρτοι στους βυθούς της χώρας. Το ναυάγιο της Περιστέρας στην Αλόννησο είναι στην πραγματικότητα το αρχικό πείραμα -«φτιάχνοντας ένα πρότυπο μοντέλο που θα μπορεί να εφαρμοστεί κι αλλού» σύμφωνα με τους διοργανωτές- που εμφορείται απ’ την πεποίθηση ότι οι νέες τεχνολογίες μπορούν να άρουν τη λήθη του υδάτινου κόσμου.

Δυστυχώς, η λήθη δεν χρειάζεται χιλιετίες για να επέλθει. Στα 19 χρόνια που μεσολάβησαν από το 2000 μέχρι τις αρχές του περασμένου Απριλίου που έλαβε χώρα η πιλοτική επίσκεψη των δυτών στο ναυάγιο, οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που πρωτοστάτησαν στην ανασκαφή της Περιστέρας δεν είχαν μπορέσει να την επισκεφτούν ξανά. Το δε ναυάγιο είχε εγκαταλείψει κάθε δημοσιότητα. Το 2000 είναι όμως και η χρονιά που ο Άγγελος Μαγκλής, επικεφαλής της «Ατλαντίς Συμβουλευτική» επισκέπτεται την Αλόννησο, γνωρίζει τον Κώστα Μαυρίκη, διαβάζει το βιβλίο του και επικεντρώνεται στις περίπου 70 σελίδες που αφορούν τα ναυάγια.

Στην κουβέντα με τους δημοσιογράφους που ακολουθεί την ημερίδα του περασμένου Απριλίου, ο υφυπουργός Πολιτισμού, Κώστας Στρατής, αναφέρεται στον κ. Μαγκλή με τον χαρακτηρισμό «ο τεχνοκράτης». Η προσέγγισή του στο ναυάγιο υπήρξε πράγματι διαφορετική από αυτή των αρχαιολόγων. Εξερευνώντας τις δυνατότητες που παρέχονται για την ανάπτυξη πρότυπων μοντέλων με τη βοήθεια του ΕΣΠΑ, ξεκίνησε ήδη από το 2006, υποβοηθούμενος από την αγγλική έκδοση του βιβλίου του κ. Μαυρίκη, την προσπάθεια να φτιαχτούν μοντέλα για να καταστούν επισκέψιμοι οι ενάλιοι αρχαιολογικοί χώροι. 




Το άνοιγμα της Περιστέρας είναι ένα φιλόδοξο έργο. Περιλαμβάνει τη δημιουργία ενός μουσείου στη στεριά με εικονική περιήγηση στο ναυάγιο. Οι επισκέπτες θα κρατάνε υδατοστεγή tablets που θα μπορούν να ανακατασκευάζουν τρισδιάστατα ομοιώματα των ευρημάτων. Δίπλα στην καινοτομία, όμως, αυτό που μονοπωλεί στον μεγαλύτερο βαθμό τη συζήτηση των εμπλεκομένων είναι το ζήτημα της επιτήρησης του ναυαγίου. Όπως θα αποδειχθεί, αυτό είναι πλέον επείγον.

Στην Αλόννησο βρέχει όλο το σαββατοκύριακο της παρουσίασης του BLUE MED. Την Κυριακή, όταν οι επισκέπτες δύτες έχουν φύγει για το ναυάγιο, ο Σπύρος Μουρέας και οι περισσότεροι παλιοί δύτες μένουν στη στεριά. Ο ίδιος καταδύθηκε ξανά τον Σεπτέμβρη, προκειμένου να αφαιρέσει τα εναπομείναντα στοιχεία της ανασκαφής -τους κουβάδες με τσιμέντο που κρατούσαν σταθερό τον βυθό κατά την ανασκαφή, τα μπλόκια, τις άγκυρες και τον κάνναβο- προκειμένου να είναι έτοιμο για τις επισκέψεις. «Όταν είδα το ναυάγιο τελευταία φορά το 2000 ήταν ακέραιο, έλειπε μόνο το κομμάτι της τομής», λέει. «Πλέον έχει λεηλατηθεί. Η εικόνα που είχα εγώ δεν είναι ίδια. Έχουν αφαιρέσει αμφορείς από πάνω, έχουν κάνει γούβες». Καθώς οι αμφορείς είναι κολλημένοι μεταξύ τους, χρειάζεται να σπάσουν οι γύρω για να αφαιρεθεί ένας. Έχει βρει τέτοια σπασμένα κομμάτια διάσπαρτα στον βυθό.

Παρότι έχουν πλέον περάσει 19 χρόνια από την τελευταία της κατάδυση, εκείνη τη μέρα, η κ. Χατζηδάκη δεν είχε αρχικά σκοπό να βουτήξει. Τα βίντεο που της δείχνουν τα μέλη της αποστολής όμως φαίνεται να την παροτρύνουν, όπως και οι προειδοποιήσεις των δυτών της παλιάς της αποστολής ότι έχουν αφαιρεθεί αμφορείς. Στην επιστροφή της από τη βουτιά είναι ολιγομίλητη και εμφανώς ταραγμένη. Εκτιμά ότι λείπουν πάνω από 1000 αμφορείς, από τους περίπου 4000 που είχε το ναυάγιο στην αρχική του κατάσταση. Βλέποντας μια φωτογραφία από τις καταδύσεις του 1985 στο βιβλίο του κ. Μαυρίκη, η ταραχή της μεγαλώνει. «Η ευθύνη βαραίνει όλους μας» αποφαίνεται. «Τους ντόπιους γιατί είναι δικό τους, το λιμεναρχείο, τους ίδιους τους ανθρώπους που δεν σέβονται την Ιστορία. Ο καθένας είναι υπεύθυνος των πράξεών του και θα πρέπει να ξέρει να σέβεται το ιστορικό παρελθόν του».

Δεν ήταν μόνο η ομάδα της ανασκαφής που αποχώρησε με την παύση των εργασιών το 2000. Ήταν και ο φύλακας στον οποίο είχε αναθέσει το υπουργείο Πολιτισμού την προστασία του ναυαγίου. Σε μία από τις τελευταίες της καταδύσεις τότε, είχε βρει σχοινιά ανέλκυσης, είχε διαπιστώσει ότι έλειπαν αντικείμενα και είχε ειδοποιήσει την Ιντερπόλ – η οποία μέχρι σήμερα παραμένει άγνωστο αν κατάφερε ποτέ να τα εντοπίσει. Έκτοτε, πολλές είναι οι ενδείξεις ότι μεσολάβησαν παρεμβάσεις που κατέληξαν στην αποψίλωσή του. Μόλις το περασμένο καλοκαίρι, οι κάτοικοι της Στενής Βάλας είδαν μεγάλα σκάφη αραγμένα στην τοποθεσία του ναυαγίου και κάλεσαν το λιμενικό για να τα απομακρύνει. «Είναι αφύλακτο το ναυάγιο, ασυδοσία είναι» εκτιμά ο κ. Μαυρίκης. «Λόγω του χαμηλού βάθους είναι πολύ εύκολο ακόμα και για έναν δύτη χωρίς μηχανική υποστήριξη να βουτήξει και να αφαιρέσει αντικείμενα».





Το ναυάγιο της Περιστέρας έχει σημαντική παρακαταθήκη. Αποτελεί την πρώτη μεγάλη υποβρύχια ανασκαφή αρχαιολογικού χώρου στην Ελλάδα. Το μέγεθός του ανέτρεψε την πεποίθηση ότι η κατασκευή πλοίων τέτοιου μεγέθους έγινε για πρώτη φορά από τους Ρωμαίους. Ακόμα και αν η όψη του έχει αλλοιωθεί, παραμένει ελκυστικό προς τους δύτες που περιμένουν το άνοιγμά του. Η πρόκληση ότι κάτω από την άμμο πιθανότατα βρίσκεται ακόμα ο αρμός του ή ισως και οι σκελετοί του πληρώματος γοητεύει τους αρχαιολόγους, όπως και η αιτία της βύθισής του, που εικάζεται ότι προέκυψε από πυρκαγιά στο κατάστρωμα, χωρίς όμως περαιτέρω πληροφορίες


Όλοι οι εμπλεκόμενοι στο άνοιγμά του στο κοινό, ομονοούν -με διαφορετικές διαβαθμίσεις- ότι αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για την προστασία του. Χρειάστηκαν λιγότερες από δύο δεκαετίες για να αλλοιώσουν αυτό που ένας υδάτινος τάφος ηλικίας δυόμιση χιλιάδων ετών είχε καταφέρει να προστατεύσει. Στο βιβλίο του, ο κ. Μαυρίκης υποστηρίζει ότι η κ. Χατζηδάκη είναι τόσο δεμένη με το ναυάγιο, ωστέ να το θεωρεί έναν «ζωντανό οργανισμό». Πιθανότατα, την ίδια αντίληψη μοιράζονταν και ο ίδιος, ο πατέρας του, οι εξερευνητές του, η παρέα της Στενής Βάλας και ο Πέτερ Σάλα που θέλησε να το επισκεφθεί με τις τελευταίες του δυνάμεις. Άλλωστε, από την υποβρύχια θέση του στα 22 μέτρα βάθος, καθόρισε τουλάχιστον τις επαγγελματικές τους σταδιοδρομίες.




Όταν έπαψε τότε η ανασκαφή, το ναυάγιο εγκαταλείφθηκε κι από τη μνήμη των κατοίκων. «Οι καινούργιες γενιές δεν ξέρουν καν που είναι» σύμφωνα με τον κ.Μαυρίκη. Στη σταδιακή αυτή λήθη, οι ίδιοι οι κάτοικοι στάθηκαν αδύναμοι να αντισταθούν, ιδίως απ’ τη στιγμή που η μοίρα του έγινε θέμα διένεξης μεταξύ της πολιτικής ηγεσίας και των ανασκαφέων του. «Είναι σαν να μαλώνουν οι ελέφαντες και τα βατράχια να κοιτάνε».


ΠΗΓΗ:https://solomonmag.com/politismos/ena-alokoto-navagio-ena-ipovrihio-mousio-ke-1000-klemeni-amforis/, youtube.com

Τετάρτη, 21 Αυγούστου 2019

Θεσμοθετήθηκε η νέα Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή Γυάρου


Μεγάλη νίκη για τη Γυάρο και τη φύση των Κυκλάδων 

Θεσμοθετήθηκε η νέα Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή Γυάρου έπειτα από προσπάθειες έξι ετών της WWF Ελλάς και του προγράμματος «ΚΥΚΛΑΔΕΣ LIFE». Για πρώτη φορά στην Ελλάδα, τα μέτρα προστασίας που τίθενται σε εφαρμογή, έχουν σχεδιαστεί από κοινού με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς.






Ένα μεγάλο βήμα για τη διαφύλαξη του μοναδικού φυσικού πλούτου της Γυάρου σημειώθηκε πριν από λίγο καιρό, καθώς στις 4 Ιουλίου 2019, η απερχόμενη ηγεσία του υπουργείου Περιβάλλοντος υπέγραψε την υπουργική απόφαση που εγκαθιστά μία σειρά από μέτρα για την προστασία του νησιού και της γύρω θαλάσσιας ζώνης.



Η θεσμοθέτηση αυτής της πρότυπης προστατευόμενης περιοχής έρχεται ως αποτέλεσμα του προγράμματος ΚΥΚΛΑΔΕΣ LIFE: «Ολοκληρωμένη προστασία για τη Μεσογειακή φώκια στις Βόρειες Κυκλάδες» που υλοποιήθηκε από το WWF Ελλάς μαζί με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, την Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αιγαίου, την Αναπτυξιακή Εταιρία Κυκλάδων, το Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, τη ΜΟm/Εταιρία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας και το ιταλικό ινστιτούτο Tethys.

Ειδικότερα, το «ΚΥΚΛΑΔΕΣ LIFE» (2013 – 2017) έθεσε τα θεμέλια προκειμένου να δημιουργηθεί με ολοκληρωμένο τρόπο και μέσα από μια έντονα συμμετοχική διαδικασία, αυτή η νέα θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή. Μάλιστα, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, ο σχεδιασμός των μέτρων που εν τέλει θα εφαρμοστούν για την προστασία του τοπικού οικοσυστήματος της Γυάρου έγινε από κοινού με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς (αλιείς, τοπική αυτοδιοίκηση, Πολιτεία, ερευνητικά ινστιτούτα, αναπτυξιακοί φορείς, πανεπιστήμια και ΜΚΟ), οι οποίοι αποτελούσαν ενεργά μέλη της λεγόμενης «Επιτροπής Συνδιαχείρισης Γυάρου» που συστάθηκε ακριβώς γι’ αυτό τον σκοπό.




«Η θεσμοθέτηση των μέτρων προστασίας της Γυάρου αποτελεί το επιστέγασμα μίας μοναδικής πρωτοβουλίας για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος των Κυκλάδων. Για σειρά ετών, όλοι οι κύριοι εμπλεκόμενοι με τη Γυάρο φορείς πέτυχαν κάτι σπάνιο και πρωτοποριακό: κάθισαν στο ίδιο τραπέζι και συνδιαμόρφωσαν μία ολοκληρωμένη πρόταση για την προστασία της φύσης, την ανάδειξη της ιστορικής αξίας της περιοχής και την υποστήριξη της βιώσιμης ανάπτυξης των γειτονικών νησιών. Αυτή η συμμετοχική διαδικασία αποδείχθηκε ότι μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος όλων και θα πρέπει να αποτελέσει παράδειγμα για την προώθηση της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος στη χώρα μας, αλλά και στη Μεσόγειο», τονίζει ο Δρ. Σπύρος Κοτομάτας, συντονιστής του προγράμματος ΚΥΚΛΑΔΕΣ LIFE για το WWF Ελλάς.


Ο μοναδικός φυσικός πλούτος της Γυάρου
Τη βάση για τη διαμόρφωση των κατάλληλων μέτρων προστασίας αποτέλεσαν οι έρευνες και χαρτογραφήσεις που πραγματοποιήθηκαν από εταίρους του προγράμματος, οι οποίες έφεραν στο φως μοναδικά επιστημονικά ευρήματα για το άλλοτε νησί εξορίας.
Μεταξύ άλλων, έρευνες της MOm/Εταιρεία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας, έδειξαν πως στις παραλίες και τις σπηλιές της Γυάρου ζει και αναπαράγεται περίπου το 12% του παγκόσμιου πληθυσμού της μεσογειακής φώκιας Monachus monachus, του πιο απειλούμενου με εξαφάνιση και σπάνιου θαλάσσιου θηλαστικού της Ευρώπης. Επίσης, σε έρευνες που πραγματοποίησε το Πανεπιστήμιο Πατρών*, διαπιστώθηκε ότι πάνω από το 50% της θαλάσσιας περιοχής της Γυάρου καλύπτεται από οικότοπους προτεραιότητας και, συγκεκριμένα, από μοναδικούς κοραλλιογενείς σχηματισμούς και λιβάδια ποσειδωνίας.

Το χερσαίο περιβάλλον μελετήθηκε από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Κρήτης και από ειδικούς ορνιθολόγους, οι οποίοι ανακάλυψαν μία μοναδική αποικία περίπου 2.000 ζευγαριών του σπάνιου θαλασσοπουλιού Μύχου.
Μέτρα για την προστασία της Γυάρου
Αυτή την εξαιρετικής σημασίας βιοποικιλότητα έχουν ως στόχο να διαφυλάξουν τα νέα μέτρα που θεσμοθετήθηκαν με την υπουργική απόφαση, με σεβασμό στον ιστορικό τόπο και δίνοντας τη δυνατότητα ήπιων δραστηριοτήτων που μπορούν να στηρίξουν την ανάπτυξη της τοπικής κοινωνίας. Σημειώνεται ωστόσο, πως πρόκειται για ένα προσωρινό πλαίσιο προστασίας, διάρκειας δύο ετών και με δυνατότητα επέκτασης για ακόμη ένα έτος, καθώς στο διάστημα αυτό αναμένεται η ανακήρυξη της Γυάρου ως «εθνικό θαλάσσιο πάρκο» μέσω της έκδοσης Προεδρικού Διατάγματος. 




Σύμφωνα με το νέο πλαίσιο, το νησί χωρίζεται σε τρεις χερσαίες και τρεις θαλάσσιες ζώνες. Στο χερσαίο κομμάτι επιτρέπονται, μεταξύ άλλων και υπό προϋποθέσεις, η επιστημονική έρευνα, τα έργα αποκατάστασης και ανάδειξης του ιστορικού τόπου, καθώς και η επίσκεψη και η ξενάγηση επισκεπτών με σκοπό την περιβαλλοντική εκπαίδευση, την παρατήρηση της φύσης και την αναψυχή. Όσον αφορά στη θαλάσσια περιοχή, επίσης υπό πολύ συγκεκριμένες προϋποθέσεις, επιτρέπονται εποχιακά, μεταξύ άλλων, η παράκτια επαγγελματική αλιεία με ειδική άδεια, οι οργανωμένες καταδυτικές δραστηριότητες και ο αλιευτικός τουρισμός από επαγγελματίες αλιείς.
                                   
Ήδη, η ανταπόκριση από τις τοπικές κοινωνίες Σύρου και Άνδρου και την Επιτροπή Συνδιαχείρισης Γυάρου είναι εξαιρετικά θετική. Πρόκειται, εξάλλου, για την πρόταση και τα μέτρα που είχε αποφασίσει ομόφωνα η ίδια η Επιτροπή.


«Το βήμα που έγινε με τα νέα αυτά μέτρα είναι θετικό, να επιτρέπεται δηλαδή το ψάρεμα κοντά στη Γυάρο για ένα διάστημα, αλλά μετά χρειάζεται να φυλάσσεται αυστηρά η περιοχή. Υπάρχει ικανοποίηση από την πλευρά μας για την όλη διαδικασία σχεδιασμού των μέτρων, ήταν πολύ σωστή και όσα είπαμε τηρήθηκαν. Σαν πρόεδρος των ψαράδων έμεινα πολύ ευχαριστημένος. Όλοι παλέψαμε για έναν σκοπό και τον πετύχαμε», αναφέρει ο Ηλίας Κασιώτης, τέως πρόεδρος του Συλλόγου Επαγγελματιών Παράκτιων Αλιέων Σύρου και μέλος της Επιτροπής Συνδιαχείρισης. 
     
ΠΗΓΗ:https://www.athensvoice.gr/ ,   youtube.com  ,



Δευτέρα, 19 Αυγούστου 2019

Το μελτέμι του Αιγαίου: Ιστορική αναδρομή, αιτία δημιουργίας , συχνότητα εμφάνισης , διεύθυνση και ένταση

Του Δρ. Νίκου Μαζαράκη, Φυσικού – Μετεωρολόγου, Καθηγητή Ναυτικής Μετεωρολογίας – Επιστημονικού συνεργάτης Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών.
Αν και μικρή η χώρα μας στο μέγεθός της, η ποικιλομορφία του κλίματος και των καιρικών συνθηκών αποτελούν ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό στη διαμόρφωση του συνολικού καιρού στην περιοχή μας. Ένα λοιπόν από αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά είναι και το μελτέμι, ο ισχυρός βόρειος άνεμος που πνέει στο Αιγαίο κατά τη διάρκεια της θερμής περιόδου.





Ιστορική αναδρομή
Η πρώτη ιστορική γραπτή αναφορά για το μελτέμι έγινε στο έργο του Αριστοτέλη (384 – 322 πΧ) με τον τίτλο «Μετεωρολογικά» . Στο έργο του αυτό, ο πατέρας της Μετεωρολογίας κάνει ιδιαίτερη αναφορά στους βόρειας διεύθυνσης ανέμους που πνέουν κατά τη διάρκεια του θέρους, δίνοντας τους την ονομασία «ετησίες», που αποτελεί και τον Ελληνικό όρο που περιγράφει αυτό το τόσο σπουδαίο μετεωρολογικό φαινόμενο. Σύμφωνα λοιπόν με τον Αριστοτέλη οι άνεμοι αυτοί πνέουν μετά το θερινό ηλιοστάσιο, το οποίο είναι στις 21 Ιουνίου, και την Ανατολή του αστερισμού του «Κυνός» που ανατέλλει την 25η Ιουλίου και έχει ως πιο λαμπρό αστέρι τον γνωστό Σείριο. Κατά τον Εύδοξο (404 – 335 πΧ), σπουδαίο αρχαίο Έλληνα μαθηματικό , οι ετησίες άνεμοι πνέουν από την 24η Ιουλίου έως και την 31η Αυγούστου. Αυτές οι δύο αναφορές αποτελούν ουσιαστικά και τις πρώτες καταγεγραμμένες παρατηρήσεις του φαινομένου, το οποίο στην πάροδο των αιώνων άλλαξε όνομα και πλέον στις μέρες μας περιγράφεται ως μελτέμι. Ο όρος αυτός αποτελεί Τουρκική λέξη, μερικοί όμως υποστηρίζουν ότι η ρίζα της είναι λατινική και προέρχεται από τον συνδυασμό των λέξεων mal tempo που σημαίνει άσχημος καιρός. Ωστόσο στην καθομιλουμένη οι νησιώτες μας χρησιμοποιούν ονομασίες όπως «καπελλάτος» όταν παρασέρνει καπέλα από τα κεφάλια των περιπατητών, «καρεκλάτος» όταν ρίχνει κάτω τις καρέκλες στα καφενεία, «τραπεζάτος» όταν αναποδογυρίζει τραπέζια και «καμπανάτος» όταν προκαλεί ταλάντωση στις καμπάνες, για να περιγράψουν όχι μόνο το μελτέμι αλλά γενικά τους ισχυρούς ανέμους που πνέουν για πολλές ημέρες κάθε χρόνο στη θαλάσσια περιοχή του Αιγαίου. Μία πιο «ποιητική» περιγραφή πάντως του μελτεμιού μας την έδωσε πρόσφατα ο Φώτης, ένας φίλος ψαράς από τη Μονεμβασιά που περιέγραψε το μελτέμι ως το λίπασμα της θάλασσας, αφού τα ρεύματα που δημιουργούνται όταν πνέει, αναμοχλεύουν τον βυθό, παράγοντας έτσι τροφή για τα ψάρια, με αποτέλεσμα και οι ψαριές τα καλοκαίρια με μελτέμι να είναι καλύτερες.
Πως δημιουργείται όμως το μελτέμι; Έχει δίκιο ο Αριστοτέλης και ο Εύδοξος όταν υποστηρίζουν ότι αρχίζει προς τα τέλη του Ιούνη; Γιατί κάποιες χρονιές τα μελτέμια σχεδόν εξαφανίζονται; Σε αυτά αλλά και σε άλλα ερωτήματα θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στη συνέχεια.

                               
Αιτία Δημιουργίας
Όσο και αν ακούγεται παράξενο, όταν ο Μέγας Αλέξανδρος έφτανε με το στρατό του στην Ινδία το 326 π.Χ. σίγουρα δεν είχε φανταστεί ότι έφτασε στο μέρος που πηγάζει η κυριότερη αιτία του μελτεμιού, που δεν είναι άλλη από το Μουσωνικό χαμηλό. Το Μουσωνικό χαμηλό είναι ένα θερμικό χαμηλό που δημιουργείται πάνω από την ευρύτερη περιοχή της Ινδικής χερσονήσου κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι χαμηλές πιέσεις του οποίου επεκτείνονται έως τη Νοτιοανατολική Μεσόγειο και την Κύπρο. Έτσι η μέση πίεση κατά τη διάρκεια της θερμής περιόδου στην Ανατολική Μεσόγειο είναι ίση περίπου 1004 mb, μία πίεση αρκετά χαμηλή, που όμως δεν ευνοεί τις ανοδικές κινήσεις και έτσι τη δημιουργία καιρικών φαινομένων. Οι χαμηλές αυτές πιέσεις όμως συνδυαζόμενες με τις υψηλές πιέσεις που επικρατούν κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού πάνω από τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη, προκαλούν έναν ισχυρό συνδυασμό ή καλύτερα βαροβαθμίδα (βλ. τεύχος Ιουνίου για τη βαροβαθμίδα), με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός ενισχυμένου βορείου ρεύματος πάνω από το Αιγαίο, όπως φαίνεται και στο σχήμα 3. Γιατί όμως τα μελτέμια δεν επηρεάζουν το Ιόνιο; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα σχετίζεται με την τοπογραφία της χώρας μας, κύριο χαρακτηριστικό της οποίας είναι η διαμήκης παρουσία με διεύθυνση βοράς – νότος του ορεινού όγκου της Πίνδου. Έτσι οι ψηλές οροσειρές της Ηπείρου, της Θεσσαλίας, της Στερεάς και της Πελοποννήσου «εμποδίζουν» τη ροή του μελτεμιού να φτάσει στο Ιόνιο και έτσι κατά τη διάρκεια ενός επεισοδίου μελτεμιού, στο Ιόνιο επικρατούν ασθενείς άνεμοι ή ανατολικοί – βορειοανατολικοί, συνήθως ασθενείς και ελαφρώς ενισχυμένοι σε μέτριους ή ισχυρούς, μόνο στον Πατραϊκό.


Συχνότητα εμφάνισης
Γιατί όμως κάποιες χρονιές τα μελτέμια είναι συχνά και ασταμάτητα και άλλες, όπως φέτος για παράδειγμα, «ξεχνούν» να μας επισκεφτούν; Το κλειδί της απάντησης σε αυτό το ερώτημα βρίσκεται στις καιρικές συνθήκες που επικρατούν στην Ευρώπη. Αν για παράδειγμα βλέπουμε στις ειδήσεις το καλοκαίρι, ισχυρές βροχές και πλημύρες να επηρεάζουν την Κεντρική Ευρώπη και τα Βορειοδυτικά Βαλκάνια, αυτό σημαίνει ότι από αυτές τις περιοχές διέρχονται χαμηλά τα οποία εξασθενούν τον συνδυασμό που προαναφέραμε, με αποτέλεσμα να μην έχουμε μελτέμια . Μία τέτοια περίπτωση ήταν το καλοκαίρι του 2002, όπου έμεινε στην ιστορία ως ένα από τα πιο βροχερά αλλά και καταστροφικά καλοκαίρια της Ευρωπαϊκής Ηπείρου αλλά και ως ένα καλοκαίρι με εξαιρετικά μικρή συχνότητα εμφάνισης μελτεμιού στον ελλαδικό χώρο. Αν όμως οι καιρικές συνθήκες είναι πολύ καλές σε αυτές τις περιοχές, αυτό σημαίνει ότι ο αντικυκλώνας των Αζορών, το περίφημο και μόνιμο αυτό σύστημα υψηλών πιέσεων του Ατλαντικού έχει επεκταθεί μέσα στην Ευρώπη, με αποτέλεσμα να ευνοείται και ο συνδυασμός με τις χαμηλές πιέσεις της Ανατολικής Μεσογείου. Σε γενικές γραμμές θα λέγαμε ότι το μελτέμι εμφανίζεται κατά «επεισόδια», όπου μπορεί να πνέει για παράδειγμα για 5-6 ημέρες, να σταματάει για 8-10 ημέρες και να ξαναρχίζει. Έτσι κάθε καλοκαίρι μπορούν να παρατηρηθούν από κανένα (πολύ σπάνια) έως και 7-8 επεισόδια. Βέβαια υπήρχαν και χρονιές όπως το 2013 όπου ουσιαστικά σχεδόν δεν σταμάτησαν να πνέουν καθόλου από τις αρχές του Ιουλίου έως και τα μέσα του Αυγούστου



Διεύθυνση και ένταση
Η διεύθυνση του μελτεμιού διαφέρει από περιοχή σε περιοχή. Έτσι στο Βόρειο Αιγαίο το μελτέμι έχει βορειοανατολική διεύθυνση, στο Κεντρικό Αιγαίο και το Ικάριο γίνεται βόρειο, στο Μυρτώο πέλαγος και το Δυτικό Κρητικό είναι βόρειο – βορειοανατολικό, στο υπόλοιπο Κρητικό και το Καρπάθιο γίνεται βόρειο – βορειοδυτικό και στη θαλάσσια περιοχή δυτικά της Ρόδου γίνεται δυτικό – βορειοδυτικό. Η έντασή του ποικίλει καθώς άλλες φορές οι βοριάδες είναι μέτριοι (4-5 μπ.) ενώ συνήθως πνέουν από ισχυροί (6 μπ.) έως σχεδόν θυελλώδεις (7 μπ.). Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις που φτάνουν το επίπεδο της θύελλας δηλαδή τα 8-9 μπ. Το μελτέμι επίσης όταν δεν φτάνει το επίπεδο της θύελλας, δεν πνέει με σταθερή ένταση, αλλά συνήθως τις βραδινές ώρες η έντασή του μειώνεται. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι κατά τη διάρκεια της ημέρας το σύστημα ανοδικών κινήσεων πάνω από την ξηρά και των καθοδικών πάνω από τη θάλασσα, συμβάλει ουσιαστικά στη μεταφορά ορμής προς τα κάτω στο επίπεδο του λεγόμενου «οριακού» στρώματος της ατμόσφαιρας. Κατά τη διάρκεια της νύχτας στο οριακό στρώμα επικρατούν συνθήκες ευστάθειας με αποτέλεσμα να «παρεμποδίζεται» η μεταφορά ορμής και έτσι η ένταση του να μειώνεται.


Εποχή εμφάνισης
Σε αντίθεση με τα όσα αναφέρουν στα έργα τους ο Αριστοτέλης και ο Εύδοξος, το μελτέμι αρχίζει αρκετά νωρίτερα από τα τέλη του Ιουνίου. Έτσι πολλές χρονιές η αρχή του μελτεμιού τοποθετείται χρονικά στις αρχές του Μάη, οπότε και ονομάζεται πρώιμο μελτέμι, ενώ άλλες χρονιές η περίοδος του μελτεμιού επεκτείνεται έως τα τέλη Σεπτεμβρίου, οπότε και ονομάζεται όψιμο μελτέμι. Οι μήνες πάντως με τη μεγαλύτερη ένταση και συχνότητα είναι ο Ιούλιος και ο Αύγουστος. Όποια πάντως χρονική στιγμή, κατά τη διάρκεια της θερμής περιόδου εμφανιστεί το μελτέμι, πέρα από τα όποια προβλήματα δημιουργεί στις θαλάσσιες μεταφορές αλλά και στους καπετάνιους μας, έχει και ευεργετικές ιδιότητες καθώς αν και δεν μεταφέρει αέριες μάζες, η θερμοκρασία στα νησιά του Αιγαίου αλλά και στην Ανατολική Ηπειρωτική Ελλάδα, μειώνεται σημαντικά σε σχέση με τις ημέρες που δεν φυσάει. Αυτό οφείλεται στην παρασυρόμενη υγρασία που δημιουργείται λόγω της εξάτμισης του θαλασσινού νερού. Μάλιστα δεν είναι λίγες οι φορές που αυτή η υγρασία μετασχηματίζεται σε μικρά νέφη πάνω από τις κορυφές των νησιών μας, κάτι το οποίο οι ντόπιοι ψαράδες το γνωρίζουν πολύ καλά και το έχουν ως ένα σίγουρο σημάδι εμπειρικής πρόγνωσης.



Παρατήρηση
Το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών μέσα από τη δημοφιλή ιστοσελίδα έγκυρων πάντα προγνώσεων www.meteo.gr, παρουσιάζει σε πραγματικό χρόνο τις μετρήσεις από δεκάδες αυτόματους μετεωρολογικούς σταθμούς, που έχουν τοποθετηθεί σε όλη την έκταση του Αιγαίου. Έτσι ο ενδιαφερόμενος μπορεί να μάθει για τις τρέχουσες καιρικές συνθήκες ανά πάσα στιγμή επισκεπτόμενος τη σελίδα http://meteo.gr/meteoplus/observations.cfm. Ενδεικτικά να αναφέρουμε τους μετεωρολογικούς σταθμούς στο Καβοντόρο: http://penteli.meteo.gr/stations/kavodoro/, στη Μύκονο http://penteli.meteo.gr/stations/mykono και στην Κέα http://penteli.meteo.gr/stations/kea.

ΠΗΓΗ:http://www.e-nautilia.gr/ ,meteo.gr , https://el.wikipedia.org/ ,https://www.enandro.gr/